• Strona główna
• Archiwum felietonów

Własne zaplecze

Statystyka publiczna (wcześniej – „państwowa”) nigdy nie była tylko strukturą administracyjną. Jej sednem było prowadzenie badań, a te wymagały rozlicznych kontaktów ze środowiskiem naukowym. Przez kilka dekad statystyka w Polsce miała nawet własne jednostki naukowo-badawcze, co wyróżniało ją na tle innych krajów.

Budowę zintegrowanego systemu analiz społeczno-gospodarczych statystyki publicznej powinno wspierać własne zaplecze naukowo-badawcze, które trzeba odtworzyć – przekonywała w 2008 r. Halina Dmochowska, ówczesna wiceprezes GUS. Artykuł jej autorstwa, pt. Statystyka gospodarcza. Wyzwania – problemy – kierunki rozwoju, ukazał się w tomie 59 serii Biblioteka Wiadomości Statystycznych wydanym z okazji jubileuszu 90-lecia GUS. Autorka kreśliła plany na przyszłość, z podziałem na obszary tematyczne i segmenty badawcze.

Ekonomistka podkreślała naukowy charakter statystyki publicznej i konieczność rozwoju „centrów wiedzy” w jej obrębie (s. 110). W przedstawionej przez nią koncepcji system analiz społeczno-gospodarczych miał obejmować informacje i analizy krótkookresowe (zbiorcze, dziedzinowe i sektorowe), analizy makroekonomiczne, analizy wieloaspektowe, dotyczące chociażby złożonych kwestii globalizacji i zrównoważonego rozwoju, rachunki satelitarne, analizy regionalne i inne. Do tak ambitnego programu niezbędna była współpraca „ze środowiskami naukowymi w zakresie przygotowywania wybranych przedsięwzięć analitycznych, budowy zespołu i podnoszenia kwalifikacji pracowników zaangażowanych w prace analityczne, wypracowania rozwiązań metodologicznych z zastosowaniem bardziej wyrafinowanych metod i narzędzi analitycznych (statystycznych, ekonometrycznych i analitycznych), pełniejszego wykorzystania mikrodanych” (s. 111). Dlatego właśnie tak przydatne byłoby własne „zaplecze naukowo-badawcze”. Konsekwentnie wiceprezes GUS uważała „większe niż dotychczas wykorzystanie wsparcia ze strony nauki” za jeden z kluczowych czynników rozwoju statystyki publicznej (s. 111).

Statystyka miała już kiedyś takie zaplecze, a Dmochowska, pracująca w GUS od 1990 r., znała je jak własną kieszeń: była m.in. dyrektorem Departamentu Analiz i Opracowań Zbiorczych, głównym redaktorem Komitetu Redakcyjnego GUS, przewodniczącą Rady Naukowej „Wiadomości Statystycznych”, a także członkinią Rady Naukowej Zakładu Badań Statystyczno-Ekonomicznych (ZBSE) GUS i PAN. To właśnie ten zakład stanowił przez kilka dekad naukowe „zaplecze”. Działał od 1965 do 2004 r., a jego rolą było doskonalenie metodologii badań statystycznych. Drugi filar „zaplecza” konstytuował Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Statystyki, funkcjonujący w latach 1972–1996. Teoretyczne i metodologiczne badania oraz liczne ekspertyzy obu jednostek stwarzały solidny naukowy grunt, na którym praktyka statystyczna mogła rozwijać nowe formy i zastosowania adekwatnie do zmieniających się uwarunkowań.

Początkowo ZBSE funkcjonował jako część struktury GUS i podlegał bezpośrednio prezesowi GUS. Przekładało się to na jego podwójną rolę: prowadzenia badań naukowych i realizacji zadań wewnętrznych, która utrzymała się do 1972 r., kiedy został wydzielony z GUS jako samodzielna jednostka badawczo-naukowa w strukturze statystyki państwowej, podobnie jak inne instytuty resortowe. Na mocy porozumienia między prezesem GUS a sekretarzem naukowym PAN z 28 grudnia 1984 r. Zakład stał się przestrzenią współpracy praktyków i uczonych z zakresu statystyki społecznej i ekonomicznej, co odzwierciedlała jego nazwa: ZBSE GUS i PAN. Zmiana miała na celu podniesienie poziomu badań Zakładu, jego prestiżu i kwalifikacji jego pracowników.

Pierwszą dyrektor ZBSE (w 1981 r.) została Eugenia Krzeczkowska. Jej następcą w latach 1983–1985 był Janusz Buga. W latach 90. stanowisko dyrektora piastował Leszek Zienkowski (obok Jana Kordosa jeden ze współtwórców Zakładu), a w latach 2002–2004 – Tadeusz Baczko. Zakład posiadał pracownie odpowiedzialne za poszczególne obszary badań, a także regionalne, początkowo w województwach katowickim, krakowskim i wrocławskim, nieco później – w Łodzi. W latach 70. współpracował intensywnie z urzędami statystycznymi Francji i Austrii, a także krajów wchodzących w skład Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Efekty swoich prac ZBSE publikował w seriach wydawniczych Z Prac Zakładu Badań Statystyczno-Ekonomicznych (tylko do połowy 1985 r. ukazało się 149 pozycji) oraz Studia i Materiały (24 publikacje do tego samego momentu).

Analizy ZBSE dotyczyły m.in. bilansów gospodarki narodowej, porównań międzynarodowych, rozwoju społecznego kraju, prognoz statystycznych oraz zastosowań badań reprezentacyjnych, metody rotacyjnej i modeli ekonometrycznych; istotnymi obszarami badań były budżety gospodarstw domowych, dochody ludności, poziom życia i ubóstwo. Jego rozpoznania szybko stały się podstawą planowania i zarządzania gospodarką w PRL. W latach 80. działalność Zakładu dotyczyła głównie dostosowania systemu informacji statystycznej do potrzeb znajdującej się w trudnym położeniu gospodarki. Prowadzono także diagnozy, analizy i prognozy gospodarcze na użytek ministerstw i urzędów centralnych. Już w III RP Zakład skupił się na badaniach wpływu działalności badawczo-rozwojowej na rozwój gospodarczy Polski, wyzwań gospodarki opartej na wiedzy i ograniczeń rozwojowych w procesie integracji europejskiej. Ostatecznie prezes GUS Tadeusz Toczyński zlikwidował ZBSE zarządzeniem nr 5 z 26 kwietnia 2004 r.

Z kolei Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Statystyki zajmował się głównie kwestiami systemów informacyjnych, jakości danych statystycznych i sposobów pozyskiwania danych, a także klasyfikacjami, definicjami i nomenklaturami. W latach 70. i 80. funkcjonował pod akronimem OBR SPIS ze względu na zaangażowanie w prace nad projektowanym wtedy Systemem Państwowej Informacji Statystycznej (na OBRS został przemianowany na początku lat 90.). Założenia i zasady tego systemu dyskutowano podczas cyklicznych seminariów SPIS; w latach 1976–1993 odbyło się ich 13. Jednostka, której wieloletnim dyrektorem i wicedyrektorem był prof. Józef Oleński, została zlikwidowana przez prezesa Toczyńskiego na mocy zarządzenia nr 12 z 15 maja 1996 r.

Historia ZBSE i OBRS bynajmniej nie była łatwa i bezkonfliktowa. Pracownicy obu jednostek godzili aspiracje naukowe z wymogami administracyjnymi: z jednej strony dążyli do uprawiania badań podstawowych (teoretycznych i metodologicznych), z drugiej – musieli odpowiadać na potrzeby organów statystycznych, ministerstw i innych jednostek. Wieloletnie, intensywne i zinstytucjonalizowane współdziałanie praktyków i naukowców wyróżniało jednak polską statystykę na tle innych krajów, nawet jeśli nie wszystkie odkrycia teoretyczne przekładały się na praktykę. Po likwidacji ZBSE i OBRS współpraca statystyki publicznej ze środowiskami naukowymi oczywiście nie ustała, ale apel z 2008 r. o odtworzenie „własnego zaplecza naukowo-badawczego” zdaje się wskazywać, jak ważne są jej trwałe podstawy.

Xawery Stańczyk

Publikację Jubileusz 90-lecia Głównego Urzędu Statystycznego 1918–2008 (tom 59 serii monograficznej Biblioteka Wiadomości Statystycznych) można pobrać ze strony https://bws.stat.gov.pl/bws_59_jubileusz_90_lecia_Glownego_Urzedu_Statystycznego_1918_2008.

Więcej felietonów o archiwalnych tomach Biblioteki Wiadomości Statystycznych znajduje się pod adresem https://nauka.stat.gov.pl/Archiwum