• Strona główna
• Archiwum felietonów

Zadania statystyki

Funkcje i zadania statystyki zmieniały się wraz z jej miejscem w ustroju państwa. W dwudziestoleciu międzywojennym pisano o statystyce administracyjnej. Po wojnie, kiedy statystykę powiązano z planowaniem gospodarczym i kontrolą realizacji planów, statystyka stała się państwowa. A współczesne akty prawne dotyczą już statystyki publicznej – i jej zadań względem społeczeństwa.

W opracowaniach dotyczących historii polskiej statystyki często podkreśla się, że Główny Urząd Statystyczny powstał, jeszcze zanim odrodziło się państwo polskie. Reskrypt Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego o utworzeniu i organizacji GUS z 13 lipca 1918 r., ogłoszony 19 lipca tegoż roku, poprzedzał o kilka miesięcy powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego Ignacego Daszyńskiego (7 listopada 1918 r.) i przekazanie przez Radę władzy wojskowej (11 listopada 1918 r.), a następnie całej władzy zwierzchniej (14 listopada 1918 r.) Józefowi Piłsudskiemu. W przeciwieństwie do tzw. rządu lubelskiego utworzona jeszcze w 1917 r. Rada Regencyjna była podporządkowana władzom Niemiec i Austro-Węgier, które zajęły tereny Królestwa Polskiego stanowiącego wcześniej część Imperium Rosyjskiego. Dlatego GUS powstał jeszcze jako urząd Królestwa Rosyjskiego, a nie Rzeczypospolitej Polskiej.

Reskrypt o powołaniu GUS wpisywał się w starania Rady Regencyjnej o przygotowanie gruntu pod przyszłą polską państwowość. Państwo, które dopiero miało powstać, musiało mieć struktury, wojsko i administrację, zatem należało zawczasu się o nie zatroszczyć. Nowoczesne państwo potrzebowało również szczegółowej wiedzy o stanie jego społeczeństwa i gospodarki. Tę wiedzę zbierać i dostarczać miał GUS. Na tym przykładzie widać, że związki statystyki z państwem nie ograniczały się do genealogii sięgającej nowożytnej wiedzy o państwie, tzw. państwoznawstwa. Poznanie stwarza przedmiot poznania; tak jak dopiero wraz z powstaniem w XIX w. socjologii jako dyscypliny naukowej zaczęto mówić o społeczeństwie w sensie innym niż o „towarzystwie” (w nazwach brytyjskich towarzystw naukowych do dziś znajdziemy słowo society w tym starszym znaczeniu), tak statystyka była niezbędna do pomyślenia nowoczesnego państwa narodowego, sprawującego władzę nad policzalną populacją i ustanawiającego prawne reguły rzeczywistości społecznej.

Reskrypt Rady Regencyjnej klarownie określał – w zaledwie trzech punktach – zadania GUS: prowadzenie badań statystycznych, nadawanie jednolitego kierunku badaniom statystycznym podejmowanym przez polskie władze i ogłaszanie wyników badań statystycznych. Pierwsza, przyjęta już 21 października 1919 r. ustawa o statystyce – ściśle rzecz biorąc, ustawa o organizacji statystyki administracyjnej – wprowadzała statut GUS (wtedy już Głównego Urzędu Statystycznego Rzeczypospolitej Polskiej), w którym powtórzono te trzy zadania. Kolejna ustawa, z 1923 r., podporządkowywała GUS Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, co miało przełożenie na zadania urzędu, np. program badań statystycznych był odtąd zatwierdzany na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych. Następne akty rozszerzały zakres zadań stawianych statystyce.

Z okazji wejścia w życie 29 czerwca 1995 r. obowiązującej do dziś ustawy o statystyce publicznej GUS opublikował w tomie 48 serii Biblioteka Wiadomości Statystycznych pt. Przepisy prawne w statystyce wszystkie dotychczasowe ustawy regulujące statystykę, a także przyjęty w 1995 r. regulamin organizacyjny GUS i podstawowe zasady statystyki publicznej obowiązujące na obszarze Europejskiej Komisji Gospodarczej. Dzięki tej publikacji łatwo prześledzić, jak zmieniały się zadania statystyki – przed wojną administracyjnej, następnie państwowej, a od lat 90. XX w. – publicznej. Choć przedstawiony jeszcze przez Radę Regencyjną trzypunktowy zrąb funkcji GUS – prowadzenie i koordynacja badań oraz publikowanie ich wyników – jest ważny do dziś, w kolejnych ustawach rozszerzał się i ewoluował. Zmieniał się też sam język, którym o statystyce pisano w aktach prawnych.

Kiedy 31 lipca 1946 r. rząd wydał dekret o organizacji statystyki państwowej i o Głównym Urzędzie Statystycznym, GUS wrócił pod skrzydła Rady Ministrów, ale miał odtąd prowadzić statystykę „dla potrzeb planów gospodarczych w porozumieniu z Centralnym Urzędem Planowania”. Lista zadań GUS znacznie się wydłużyła. Należały do nich prowadzenie badań statystycznych (ich program zatwierdzała Rada Ministrów), „koordynacja i nadzór fachowy nad badaniami statystycznymi i sprawozdawczością statystyczną prowadzoną przez poszczególne władze, urzędy, instytucje państwowe i instytucje prawa publicznego” i ogłaszanie wyników badań statystycznych. Wśród zadań urzędu pojawiły się również „prowadzenie badań naukowych w zakresie teorii, techniki i organizacji statystyki oraz współpraca w tej dziedzinie z zagranicą”, „ogłaszanie naukowych prac statystycznych oraz subsydiowanie wydawnictw i badań statystycznych prowadzonych przez instytucje i towarzystwa naukowe”, „prowadzenie rejestru badań statystycznych”, szkolenie personelu i prowadzenie akcji popularyzatorskich. W powojennej Polsce GUS z jednej strony miał być ściśle związany z planowaniem gospodarczym i sprawozdawczością, a z drugiej – upodabniał się do jednostki badawczej, prowadzącej badania naukowe, pełniącej rolę mecenasa badań innych instytucji oraz edukującej kadry i szerzącej wiedzę statystyczną w społeczeństwie. Ten stan nie trwał długo, bo już w 1952 r. kolejna ustawa przenosiła statystykę państwową spod władzy Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (która zastąpiła w międzyczasie CUP) w zakres działalności Prezesa Rady Ministrów.

W 1962 r. nowa ustawa o organizacji statystyki państwowej znacznie rozszerzyła jej autonomię: wojewódzkie i miejskie urzędy statystyczne oraz powiatowe, miejskie i dzielnicowe inspektoraty statystyczne stanowiły odtąd część organów statystycznych, a nie administracji (wcześniej podlegały radom narodowym odpowiedniego szczebla). Lista zadań GUS była długa. Otwierało ją, co oczywiste, prowadzenie badań statystycznych oraz opracowywanie i ogłaszanie ich wyników, ale dookreślono zakres badań. Obejmowały życie gospodarcze, społeczne i kulturalne, a także postęp techniczny, „ze szczególnym uwzględnieniem wykonania zadań określonych w narodowych planach gospodarczych”. Osobno wymieniono także spisy powszechne.

GUS miał opracowywać jednolity system sprawozdawczości statystycznej w całej gospodarce narodowej, koordynować i nadzorować sprawozdawczość statystyczną prowadzoną przez administrację, instytucje państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i prywatne oraz organizacje społeczne, spółdzielcze i związkowe. Częścią jego działalności stały się statystyka międzynarodowa i udział w pracach statystycznych międzynarodowych organizacji. Nadal powinien prowadzić badania naukowe „w zakresie metodologii statystyki, metod analizy ekonomicznej wyników badań statystycznych, organizacji i techniki prac statystycznych”. Nowością było „opracowywanie projektów państwowych wieloletnich i rocznych planów mechanizacji ewidencji i sprawozdawczości statystycznej, koordynacja zagadnień mechanizacji prac statystycznych i ewidencyjnych na maszynach licząco-analitycznych oraz kontrola wykorzystania tych maszyn przez wszystkich użytkowników”. Do zadań GUS należało także współtworzenie programów nauczania statystyki w szkołach średnich i wyższych oraz upowszechnianie wiedzy o statystyce. Jak widać, statystyka w dalszym ciągu pełniła dwie ważne funkcje. Pierwsza z nich była wpisana w model gospodarki centralnie planowanej, w której badania statystyczne miały tworzyć podstawę planowania, a jednocześnie służyć kontroli realizacji planów i osiągniętych rezultatów. Druga dotyczyła działalności naukowej, rozwiązań metodologicznych, organizacji badań, a także edukacji statystycznej i popularyzacji wiedzy.

Zmianę przyniosła ustawa o statystyce państwowej z 26 lutego 1982 r., która już w pierwszym artykule jasno definiowała: „Statystyka państwowa obejmuje gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie informacji statystycznych na zasadach i w trybie określonym ustawą”. Drugi artykuł dookreślał: „Zadaniem i obowiązkiem statystyki państwowej jest rzetelne i systematyczne informowanie o poziomie i stanie rozwoju społeczno-gospodarczego oraz o realizacji planów społeczno-gospodarczych”. Następnie przedstawiano główne zagadnienia wchodzące w zakres badań statystycznych. A kogo statystyka miała informować? Odpowiedź na to pytanie można znaleźć w artykule dziewiątym: „Główny Urząd Statystyczny informuje społeczeństwo, organy władzy i administracji państwowej oraz jednostki gospodarki uspołecznionej o wynikach badań statystycznych”. GUS nadal był zaangażowany również w analizy stopnia realizacji planów, prace naukowo-badawcze i rozwojowe, opracowywanie statystyk międzynarodowych i udział w pracach międzynarodowych organizacji, a także edukację statystyczną i upowszechnianie wiedzy statystycznej, ale po raz pierwszy wśród odbiorców informacji statystycznych wymienione zostało społeczeństwo. Co prawda w ustawie z 1989 r. fragment o społeczeństwie został wykreślony, ale już ustawa przyjęta w 1995 r. stwierdzała wyraźnie: „Statystyka publiczna zapewnia rzetelne, obiektywne i systematyczne informowanie społeczeństwa, organów państwa i administracji publicznej oraz podmiotów gospodarczych o sytuacji ekonomicznej, demograficznej, społecznej oraz środowiska naturalnego”.

Nie przypadkiem pojawienie się społeczeństwa w tekstach ustaw nastąpiło w tym samym czasie, co przejście od statystyki państwowej do publicznej. W nowym ustroju społeczno-gospodarczym statystyka miała do odegrania nową rolę, a społeczeństwo stało się jednym z głównych odbiorców jej informacji.

Xawery Stańczyk

Publikację Przepisy prawne w statystyce (tom 48 serii monograficznej Biblioteka Wiadomości Statystycznych) można pobrać ze strony https://bws.stat.gov.pl/bws_48_przepisy_prawne_w_statystyce.

Więcej felietonów o archiwalnych tomach Biblioteki Wiadomości Statystycznych znajduje się pod adresem https://nauka.stat.gov.pl/Archiwum